LONG READ
Persoonlijke impressie
Samen met Anneke van der Kamp-van Saase, Secretaris-Generaal van de Nederlandse bisschoppenconferentie en Richard Steenvoorde O.P. en zo’n 2000 anderen, had ik het voorrecht deel te mogen nemen aan het jubileum voor synodale teams dat van 24-26 oktober 2025 in Rome plaatsvond.
Er zijn al verslagen hiervan verschenen. Op de website RKkerk.nl is een verslag is verschenen: Jubileum Synodale Teams: met 2.000 deelnemers luisteren en leren over synodaliteit in de Kerk – Rooms-Katholieke Kerk Nederland. Op de website van de dominicanen verscheen een verslag van de hand van Richard Steenvoorde: dominicanen.org/nl/inspiratie-artikelen/wat-ik-in-rome-leerde-over-een-synodale-kerk.
Hierna volgt een persoonlijke impressie van mijn ervaringen, een aantal opgedane inzichten en wat aan de orde kwam over synodaliteit en vrouwen. Het bevat nog maar een fractie van wat we beleefd, gehoord en geleerd hebben. Woorden kunnen niet goed duidelijk maken wat we hebben mogen ervaren.
Impressie
De toegang tot het terrein van het Vaticaan werd zwaar bewaakt, niet alleen door de Zwitserse garde maar ook door talloze vrijwilligers in het groen die de tassen controleren bij scanstraten en veel politie. In de hal waar we ons officieel als deelnemers kunnen registreren, wandelden de leden van het secretariaat van de synode rond. Kardinaal Mario Grech en zuster Nathalie Bequart groeten deze en gene en controleren passant heel ‘hands on’ of de organisatie wel goed loopt. Tasjes en badges worden uitgedeeld door vriendelijke zusters achter tafels gemerkt met de eerste letters van onze achternamen. Mannen en vrouwen, schattenderwijs in ongeveer gelijke hoeveelheden, van over de hele wereld verzamelen zich hier in het hart van de kerk. We zien klein paars, priesterboorden, donkere pakken, casual outfits, habijten en pijen in allerlei kleurstellingen en vrolijke gekleurde jurken. Maar vooral heel veel blije en verwachtingsvolle gezichten. Er heerst een sfeer van verwachting en nog voordat er ook maar iets is gebeurd, van energie en elan. De tweeduizend die hier samen kwamen, zijn uit de aard van hun rol in de synodale teams, bevlogen voor synodaliteit als onderdeel van het DNA van de wereldkerk. De Geest waait.
Als de programmaonderdelen zich ontrollen wordt (opnieuw) duidelijk hoe zeer synodaliteit behoort tot het wezen van de kerk. Pijnpunten en moeilijke thema’s werden in geen van de sessies die ik mocht bijwonen geschuwd. De sfeer was open en bewees dat synodaliteit niet los gezien kan worden van de drie christelijke deugden, geloof en hoop en liefde.
Luistergesprek
We voerden in kleine groepjes, een ‘conversation in the spirit’ ofwel luistergesprek. Thema was: wat houd je gaande in de synodale reis en wat zijn de hobbels. In zo’n gesprek komen de verticale en horizontale lijnen, de verbinding met de Heilige Geest en die met elkaar samen. We kwamen letterlijk uit alle hoeken van de wereld en uit talloze verschillende culturen. De helft van ons was ook geen native speaker van het Engels. Hoe ga je elkaar dan verstaan? De methode van het luistergesprek is wat mij betreft de parel aan kroon van synodaliteit. Dit instrument heeft het in zich stemmen tot klinken te laten komen en te verbinden wat ogenschijnlijk heel verschillend is. Er ontstond een vrije en veilige ruimte om met mensen van over de hele wereld vanuit je hart te delen waar vreugde en pijn zitten. Er was geen goed of fout en geen gelijk of ongelijk. De inspiratie en dromen bleken opvallend overeenkomend. De hobbels waar we tegenaan liepen, in de vorm van weerstand tegen ‘het synodale proces’ eveneens. Het grote belang van het luistergesprek werd gedurende de hele bijeenkomst telkens weer benadrukt. Iedereen zou zich hierin moeten oefenen en dat vergt ook scholing op alle niveaus inclusief de bisschoppen, priesters en diakens. En de beste manier om diegenen voor wie synodaliteit nog in de allergiezone zit, daarin toch mee te nemen is te bewerkstelligen dat ze een dergelijk gesprek zelf kunnen ervaren.
Een verstaanbare paus
Een belangrijk, zo niet het belangrijkste onderdeel van de synode was wat mij betreft de bijeenkomst met Paus Leo XIV. Vanuit alle continenten en de Oosterse kerken werd gerapporteerd over de stand van zaken rondom synodaliteit. En elk continent koppelde daaraan een vraag aan de paus. Deze kwam daartoe dynamisch het enorme podium van de aula Paulus VI oplopen en beantwoordde de vragen stuk voor stuk. Hij zal de vragen vast gekend hebben maar hij reageerde uit het hoofd, zonder voor te lezen. En het was verstaanbaar. Het is voor het eerst in mijn leven dat er een paus is die ik zonder een tolk nodig te hebben kan verstaan. Hij sprak bovendien geen wollige taal maar was helder en direct. Drie dingen blijven me bij. Ten eerste dat we in het geïndividualiseerde Westen van Afrika kunnen leren. Het gemeenschapsbegrip (Ubuntu) is daar veel sterker verankerd dan bij ons. Ten tweede dat we van Azië kunnen leren uit een oogpunt van ontvankelijkheid voor de Geest. En ten slotte dat we synodaliteit niet los kunnen zien van de grote vraagstukken van deze wereld: oorlogen, armoede, klimaat. Zoals de Paus zei: de kerk heeft een stem en moet deze gebruiken. Deze bijeenkomst is terug te kijken op het YouTubekanaal van het Vaticaan (Jubilee of Synodal Teams, October 24, 2025).
Synodaliteit in spanningsvelden
Synodaliteit is een eigenschap van kerk zijn, een manier van als Gods volk onderweg samen optrekken. En daarbij onze onderlinge verschillen niet in de weg laten staan aan eenheid en tegelijkertijd eenheid niet te laten dwingen tot uniformiteit. Synodaliteit beweegt zich in het spanningsveld tussen ik en wij, tussen eenheid en uniformiteit en tussen naar binnen gericht zijn en zending. Dat vraagt iets van ons allen. Het is dus een eigenschap van de kerk die zich vertaalt in en tot uitdrukking komt door de houding van allen die tot die kerk behoren.
Fundament
Synodaliteit heeft wortels die teruggaan tot in de vroege kerk. Verwezen werd bijvoorbeeld naar het Apostelconcilie zoals onder meer beschreven in Handelingen 15: 6-29. En het is een helder teruggrijpen op de uitkomsten van Vaticanum II. De kerk dat is niet primair een samenstelling van bisdommen en parochies, de kerk dat zijn wij allen als Gods volk onderweg. Daarin heeft iedere gedoopte een gelijke waarde en waardigheid. En een verantwoordelijkheid.
Liefde
In zijn openingstoespraak plaatste Kardinaal Grech synodaliteit in de sleutel van het gedicht van Charles Peguy. En hij maakte nog maar weer eens duidelijk dat het geen reorganisatietraject is met een beoogd eindresultaat maar een proces met uitkomsten die ons nog kunnen verrassen. De hoop heeft lief wat nog niet gekomen is – wat zich in de toekomst en in de eeuwigheid zal ontvouwen.”
Vrouwen
Op twee momenten was er expliciet aandacht voor vrouwen in de kerk. Tijdens de deelsessie: Formation, Dialogue and Communitybuilding for Women en Men “Together for a synodal Church” en tijdens de bijeenkomst met de Paus.
Tijdens de deelsessie werd benadrukt dat mannen en vrouwen in de kerk gelijkwaardig zijn en krachtens hun doop op gelijke wijze geroepen. Een van de vragen die we ons moeten stellen als we samen zijn: wie ontbreekt er aan deze tafel en wordt niet gehoord? Alle talenten kunnen worden ingezet of ze nu op het terrein van het verkondigen, het onderwijzen, het luisteren, het helen of het troosten liggen. Het Slotdocument roept in par. 60 op “op om alle mogelijkheden die het huidige kerkelijk recht al biedt voor de rol van vrouwen volledig te benutten.” Ons werd toegelicht dat er al veel mogelijkheden zijn en een lijst verstrekt. Die lijst is er om te gebruiken. Te laten zien wat er wel kan. Een zeker ongeduld werd voelbaar bij de vraag naar de mogelijkheid vrouwen tot diaken te wijden. Dat vraagt echter geduld tot er een uitkomst is van het werk van de desbetreffende studiegroep.
Tijdens de ontmoeting werd aandacht voor vrouwen werd gevraagd door de rapporteur vanuit Europa Prof. Klára Csiszar. Zij is een van de theologen die verbonden was als expert aan de synode. Zij ging onder meer in op de positie van vrouwen en zei daarover. ten aanzien de positie van vrouwen. Zij vroeg de Paus welke hoop kunnen vrouwen terecht kunnen koesteren in een synodale Kerk?
De paus sprak zeer positief over de bijdragen van vrouwen. Hij verwees naar zijn eigen familie maar ook naar de situatie in Peru waar vrouwen werken daar waar geen priesters zijn: zij dopen en assisteren bij huwelijken. Zij doen dat op een manier die voorbeeldig is ook voor priesters. Dit zijn dappere vrouwen, aldus de Paus. En hij wees op de problematiek van discriminatie in het algemeen. Hij noemde discriminatie strijdig met het Evangelie en meer beïnvloed door cultuur dan door Evangelische waarden. Hij zei dat er veel te doen is maar gelooft dat de kerk ruimte kan bieden voor een cultuurverandering die zal leiden tot gemeenschappen waar de gaven en talenten van allen gewaardeerd zullen worden.
Luisteren, Onderscheiden, Omkeren
De drieslag Communio, Participatio, Missio die het motto vormt van de synode kan worden aangevuld met Luisteren, Onderscheiden, Omkeren. En daarmee is ook gegeven dat dit geen snel traject is. De implementatiefase vergt allereerst dat synodaliteit gaat ‘landen’. Dat we daarin scholen, allemaal, ongeacht de positie die we al dan niet gewijd binnen de kerk bekleden. En dat iedereen de gelegenheid krijgt te ervaren wat het is om een op de luisterende manier met elkaar te spreken. Dat vraagt dus geduld. En geduld is dan weer zeker niet hetzelfde als passief afwachten. Hoezeer tijdens deze bijeenkomst een Geest van openheid en oprecht samen zoeken waaide kan wellicht ook afgeleid worden uit de Homilie van de Paus op zondag 26 oktober 2025 waarin hij onder meer zei:
“Being a synodal Church means recognizing that truth is not possessed, but sought together, allowing ourselves to be guided by a restless heart in love with Love.”
Dat is een prachtig beeld dat ik hoop vast te houden en mee te nemen in het werk van het landelijke synodale team.
Monique de Witte-van den Haak
30 november 2025
