Luisterend op weg in Europa
WELS (Oostenrijk) – Hoe kan de Katholieke Kerk in Europa geloofwaardig aanwezig blijven in een samenleving die steeds verder seculariseert? Die vraag bracht ruim 180 bisschoppen, priesters, religieuzen en leken uit 31 Europese landen samen tijdens het symposium Shaping Synodality in Europe, georganiseerd door de Katholieke Universiteit van Linz onder het patronaat van de Europese Bisschoppenconferentie (CCEE). Vier dagen lang werd gezocht naar nieuwe wegen voor een kerk die wil luisteren, verbinden en samen verantwoordelijkheid dragen.
De conferentie begon op maandag met een reeks introducties die direct de toon zetten voor de rest van de bijeenkomst. Drie sprekers verkenden daarbij de samenhang tussen liturgie, doopsel en synodaliteit, de betekenis van diversiteit binnen de wereldkerk en wat Europa kan leren van de Oosterse Kerken, evenals het gezamenlijke pad dat alle christenen verbindt. Daarmee werd vanaf de start duidelijk dat synodaliteit niet alleen gaat over structuren en besluitvorming, maar vooral over een manier van kerk-zijn waarin ontmoeting, wederzijds leren en gezamenlijk optrekken centraal staan.
Diversiteit als rijkdom
© MIG-Pictures e.U./Michaela Greil
Kardinaal Ladislav Nemet, aartsbisschop van Belgrado, opende het symposium met een krachtige boodschap: de verschillen tussen Europese kerken zijn geen obstakel, maar juist een rijkdom. Terwijl sommige kerken functioneren in sterk geseculariseerde samenlevingen, hebben andere nog een prominente maatschappelijke positie. Volgens Nemet vraagt die diversiteit om een cultuur van luisteren in plaats van uniformiteit.
Hij waarschuwde ervoor dat grote en invloedrijke kerken niet onbewust hun prioriteiten opleggen aan kleinere geloofsgemeenschappen. Juist stemmen van vrouwen, jongeren en minderheidskerken verdienen volgens hem meer aandacht. Zijn centrale boodschap werd gedurende de hele conferentie herhaald: “Verscheidenheid is geen probleem dat men moet oplossen, het is de normale vorm van de kerk.”
Secularisatie als kans voor vernieuwing
De Tsjechische priester en theoloog Tomáš Halík plaatste de uitdagingen van de Europese kerk in een breder perspectief. Volgens hem maakt Europa een periode door waarin oude zekerheden verdwijnen, politieke spanningen toenemen en de kerk haar traditionele positie verliest.
Toch zag Halík daarin niet alleen een crisis. Integendeel: juist een kerk die afstand moet doen van macht en privileges kan opnieuw ontdekken wat haar wezenlijke roeping is. Europa noemde hij daarom een “laboratorium” waar nieuwe vormen van christelijk geloof kunnen ontstaan.
In een van de meest besproken bijdragen van het symposium trok Halík een parallel tussen de huidige misbruikschandalen en de aflaatschandalen die voorafgingen aan de Reformatie. Beide leggen volgens hem diepere problemen rond macht en gezag bloot. Daarom pleitte hij voor een “nieuwe Reformatie”: geen breuk met de kerk, maar een grondige hervorming van haar cultuur en mentaliteit.
‘Alle hens aan dek’
Op de slotdag verzorgde de Nederlandse kerkrechtdeskundige Myriam Wijlens een keynote over gedeelde verantwoordelijkheid in de kerk. Zij stelde dat paus Franciscus de huidige situatie beschouwt als een moment van “alle hens aan dek”. De zending van de kerk is volgens haar niet alleen een taak van bisschoppen en priesters, maar van alle gedoopten.
Met het beeld van een computer die opnieuw wordt ingesteld, beschreef Wijlens hoe de kerk zich moet “herconfigureren”. Niet door iets nieuws uit te vinden, maar door terug te keren naar de visie van het Tweede Vaticaans Concilie, waarin het gemeenschappelijke doopsel centraal staat.
Volgens haar biedt het kerkelijk recht al veel meer ruimte voor participatie van leken dan vaak wordt gedacht. Op lokaal niveau kunnen bisschoppen vandaag al stappen zetten om gelovigen daadwerkelijk te betrekken bij besluitvorming. “Er is geen reden om op Rome te wachten,” zo benadrukte zij.
Luisteren naar de wonden van Europa
De afsluitende synthese werd gepresenteerd door theologe en decaan Klara A. Csiszar, de drijvende kracht achter het symposium. Zij beschreef synodaliteit als een cultuur van samen leven, geloven en beslissen.
Op basis van de gesprekken formuleerde zij verschillende “puzzelstukken” voor de toekomst van de kerk. Daarbij noemde zij onder meer het doopsel als basis van de gelijkwaardigheid van alle gelovigen, een luisterende houding tegenover de vragen van de samenleving en aandacht voor de “wonden van Europa”: oorlog, polarisatie, migratie, eenzaamheid, misbruik en verlies van vertrouwen.
Een geloofwaardige kerk, zo stelde Csiszar, moet zichtbaar aanwezig zijn in het dagelijks leven van mensen. Haar samenvatting van die opdracht werd treffend verwoord in de woorden: “Onderdompelen in God en opduiken bij de mensen.”
Hoe klinkt Europa?
© MIG-Pictures e.U./Michaela Greil
Ook buiten de lezingen werd de synodale ervaring tastbaar. Dagelijks werd de eucharistie samen gevierd. Op dinsdagavond kwamen deelnemers uit heel Europa samen in zang en gebed. De bijeenkomst werd afgesloten met een bijzondere vraag: hoe klinkt Europa wanneer christenen uit tientallen landen samen zingen en bidden? In de veelheid van talen, tradities en stemmen werd zichtbaar én hoorbaar wat tijdens de conferentie steeds opnieuw werd benadrukt: eenheid ontstaat niet door verschillen uit te wissen, maar door ze samen te dragen.
Samen onderweg
Aan het einde van het symposium riep broeder Matthew, prior van de oecumenische gemeenschap van Taizé, de deelnemers op om de ervaringen van Linz mee te nemen naar hun eigen landen en kerken. In een tijd van verdeeldheid en wantrouwen had hij de conferentie ervaren als een teken van hoop. Volgens hem hebben kerken juist nu behoefte aan plaatsen waar mensen elkaar werkelijk ontmoeten en naar elkaar luisteren. Verschillen hoeven daarbij niet te verdwijnen. Integendeel, zo zei hij: “Er bestaan vruchtbare spanningen en we moeten elkaar in complexe werkelijkheden durven vasthouden.”
De conferentie maakte duidelijk dat de zoektocht naar een synodale kerk in Europa nog lang niet voltooid is. Maar in Wels werd zichtbaar dat we die weg met overtuiging willen blijven gaan: luisterend, lerend en samen onderweg.
Foto’s hieronder:
© MIG-Pictures e.U./Michaela Greil
(m.u.v. foto Nederlandse delegatie)
